
आओ आओ ध्यान लगाओ ।
आ भीतर तुम भी…तर आओ ।।
‘अ’ भौहों के बीच बनाओ ।
लाल रंग ले उसे रँगाओ ।।
पीछे भामण्डल चाँदी का,
अर्हन्-अर्हन रटते जाओ ।।१।।
‘सि’ चोटी-के बीच बनाओ ।
रँग सफेद ले उसे रँगाओ ।।
पीछे भामण्डल सोने का,
सिद्धम्-सिद्धम् रटते जाओ ।।२।।
‘आ’ सरसुति माँ कण्ठ बनाओ ।
रँग पीला ले उसे रँगाओ ।।
पीछे भामण्डल चांदी का,
रट अचार्य-आचार्य लगाओ ।।३।।
‘उ’ हृदयस्-थल बीच बनाओ ।
हरा रंग ले उसे रँगाओ ।।
पीछे भामण्डल चाँदी का,
रट उवझा-उवझाय लगाओ ।।४।।
‘सा’ कमलासन नाभि बनाओ ।
रँग नीला ले उसे रँगाओ ।।
पीछे भामण्डल चाँदी का,
साधो-साधो रटते जाओ ।।५।।
ध्यान लगाओ, ओ ! आओ ।
आँखें बन्द करो आओ ।।
तनिक श्वास अपनी रोको ।
एक आईने सा देखो ।।
दूजा पून चाँद टुकड़ा ।
झलके सा उसमें मुखड़ा ।।
अब अपने इस मुखड़े में ।
देखो अपनी धनुष भुएँ ।।1।।
बीचों बीच बनाओ ‘अ’ ।
लाल रंग, दो इसे रॅंगा ।।
पीछे भामण्डल खींचो ।
ले चाँदी पानी सींचो ।।
करो रट लगा पुण्य जमा ।
अर्हन अर्हन नमो नमः
ध्यान लगाओ, ओ ! आओ ।
आँखें बन्द करो आओ ।।2।।
तनिक श्वास अपनी रोको ।
एक आईने सा देखो ।।
चक्र दूसरा ही मानो ।
जड़ चोटी झलकी मानो ।।
बीचों बीच बनाओ ‘सि’ ।
रॅंग दो रंग सफेद मसी ।।
पीछे भामण्डल खींचो ।
ले सोना पानी सींचो ।।
करो रट लगा पुण्य जमा ।
सिद्धम्-सिद्धम् नमो नमः ।।3।।
ध्यान लगाओ, ओ ! आओ ।
आँखें बन्द करो आओ ।।
तनिक श्वास अपनी रोको ।
एक आईने सा देखो ।।
शंख दूसरा ही मानो ।
गला झलक आया ठानो ।।
बीचों बीच बनाओ ‘आ’ ।
रॅंग पीले, दो इसे रॅंगा ।।
पीछे भामण्डल खींचो ।
ले चाँदी पानी सींचो ।।
करो रट लगा पुण्य जमा ।
अचार्य-अचार्य नमो नमः ।।4।।
ध्यान लगाओ, ओ ! आओ ।
आँखें बन्द करो आओ ।।
तनिक श्वास अपनी रोको ।
एक आईने सा देखो ।।
पीपल पत्ता ही मानो ।
हृदय झलक आया ठानो ।।
बीचों बीच बनाओ ‘उ’ ।
रॅंग ले हरा, भरो खुशबू ।।
पीछे भामण्डल खींचो ।
ले चाँदी पानी सींचो ।।
करो रट लगा पुण्य जमा ।
उवझा-उवझा नमो नमः ।।5।।
ध्यान लगाओ, ओ ! आओ ।
आँखें बन्द करो आओ ।।
तनिक श्वास अपनी रोको ।
एक आईने सा देखो ।।
दूज कमलनी ही मानो ।
नाभि झलक चाली मानो ।।
बीचों बीच बनाओ ‘सा’ ।
रँग नीले दो इसे रँगा ।।
पीछे भामण्डल खींचो ।
ले चाँदी पानी सींचो ।।
करो रट लगा पुण्य जमा ।
साधो-साधो नमो नमः ।।6।।
आओ आँख झपाते हैं ।
आतम से मिल आते हैं ।।
आओ सांस भरो पूरी ।
ज्यादा दूर न कस्तूरी ।।
जर्रा थम थमियाते हैं ।
आतम से मिल आते हैं ।।1।।
बीच भ्रुओं के लिख लो ‘अ’ ।
और बढ़ाने अब शोभा ।।
लाल रंग के फूल बिछा ।
इक भामण्डल रख लो ना ।।
भामण्डल यह चाँदी का ।
लग पीछे ऐसा दीखा ।।
ठण्डी राख गरम लोहा ।।2।।
चोटी ‘सि’ लिखना अब ‘री ।
और बढ़ाने अब शोभा ।।
सफेद रॅंग के फूल बिछा ।
इक भामण्डल रख लो ना ।।
भामण्डल यह सोने का ।
लग पीछे ऐसा दीखा ।।
पर्वत स्वर्ण बर्फ धौरी ।।3।।
अब ‘आ’ लिक्खो बीच गले ।
और बढ़ाने अब शोभा ।।
पीले रॅंग के फूल बिछा ।
इक भामण्डल रख लो ना ।।
भामण्डल यह चाँदी का ।
लग पीछे ऐसा दीखा ।।
बादल शरद सूर्य निकले ।।4।।
अब ‘उ’ लिक्खो हृदय जरा ।
और बढ़ाने अब शोभा ।।
हरे रंग के फूल बिछा ।
इक भामण्डल रख लो ना ।।
भामण्डल यह चाँदी का ।
लग पीछे ऐसा दीखा ।।
शिला स्फटिक रत्न हरा ।।5।।
अब ‘सा’ लिक्खो नाभिस्-थल ।
और बढ़ाने अब शोभा ।।
नीले रॅंग के फूल बिछा ।
इक भामण्डल रख लो ना ।।
भामण्डल यह चाँदी का ।
लग पीछे ऐसा दीखा ।।
झाग सरोवर नील कमल ।।6।।
आओ ध्यान लगाओ आओ ।
अपनी दिव्य झलक इक पाओ ।।
सुनो हृदय की धक-धक भाई ।
दे सुनाइ, मन शान्त बनाई ।।
धीमे छोड़ साँस लो धीमे ।
चलो नाद ओंकार लगाओ ।।
आओ ध्यान लगाओ आओ ।।1।।
चाँदी का भामण्डल रक्खो ।
बीच भुओ के अब ‘अ’ लिक्खो ।।
लाल रंग के बल्ब बिछाओ ।
रट अरिहन् ले जला बुझाओ ।।2।।
सोने का भामण्डल रक्खो ।
चोटी बीच चलो ‘सि’ लिक्खो ।।
सफेद रँग के बल्ब बिछाओ ।
रट सिद्धम ले जला बुझाओ ।।3।।
चाँदी का भामण्डल रक्खो ।
सरसुति कण्ठ बीच ‘आ’ लिक्खो ।।
पीले रँग के बल्ब बिछाओ ।
रट अचार्य ले जला बुझाओ ।।4।।
चाँदी का भामण्डल रक्खो ।
बीचों बीच हृदय ‘उ’ लिक्खो ।।
हरे रंग के बल्व बिछाओ ।
रट उवझा ले जला बझाओ ।।5।।
चाँदी का भामण्डल रक्खो ।
नाभी कमल बीच ‘सा’ लिक्खो ।
नीले रँग के बल्ब बिछाओ ।
रट साधू ले जला बुझाओ ।।6।।
रंग रंग भर पंख उठाओ ।
अंग अंग पर रंग लगाओ ।।
चेहरे रंग लगाना लाल ।
नाक, कान, आंखें, मुख बाल ।।
नमो नमः ‘अ’ रटते जाओ ।
आत्म चुनर पचरंग उढ़ाओ ।।1।।
गले लगाना रंग सफेद ।
गर्दन सरसुति कण्ठ समेत ।।
नमो नमः ‘सि’ रटते जाओ ।
आत्म चुनर पचरंग उढ़ाओ ।।2।।
हृदय लगाना पीला रंग ।
छाती भुज कांधे उत्तुंग ।।
नमो नमः ‘आ’ रटते जाओ ।
आत्म चुनर पचरंग उढ़ाओ ।।3।।
हरा लगाना नाभि रंग ।
पीठ पेट कम्मर मध्यंग ।।
नमो नमः ‘उ’ रटते जाओ ।
आत्म चुनर पचरंग उढ़ाओ ।।4।।
पाँव लगाना नीला रंग ।
पंजे पिण्डलि घुटने जंघ ।।
नमो नमः ‘सा’ रटते जाओ ।
आत्म चुनर पचरंग उढ़ाओ ।।5।।
०१ छहढ़ाला
मंगलाचरण
सोरठा छन्द
साध भेद विज्ञान,
तन भिन चेतन जान लो ।
दिव न दूर शिव-थान,
बह जल-विधिन् विधान लो ।।
पहली ढ़ाल
बारह भावना
देह जर्जर, बढ़ा धन क्या ? लाभ, चेतन ! ।
पड़ा पिंजर, उड़ा पंछी, चेत चेतन ! ।।
आप शिशु मुख सॉंप किसकी ? आश, चेतन ! ।
अमर मुरझा चली माला, चेत चेतन ! ।।१।।
सब जहान मसान, जन्मस्-थान, चेतन ! ।
परावर्तन-पंच अनगण, चेत चेतन ! ।।
दिखे कोई दुख न भागीदार, चेतन ! ।
करे आज, वही भरे कल, चेत चेतन ! ।।२।।
दूध-पानी भिन, मिले-से दिखें, चेतन ! ।
चिन्मयी जिय, मृणमयी तन, चेत चेतन ! ।।
चर्म हटती घिनौनी-सी देह, चेतन ! ।
झिरें नव-मल द्वार निशि-दिन, चेत चेतन ! ।।३।।
वच न सच, भुवि-भार तन, मन बगुल, चेतन ! ।
कर्म-जिय मिल एक पय-जल, चेत चेतन ! ।।
समिति-पन, तिय-गुप्ति, प्रवचन-मात, चेतन ! ।
डॉंट गुरु, नौ जल उलीचो, चेत चेतन ! ।।४।।
डाल पक इक आम पकता पाल, चेतन ! ।
साध ! दूजी, दूज निर्जर, चेत चेतन ! ।।
प्राण-दश चोला मनुष, कुल-जैन, चेतन ! ।
विजय आधी लोक-मध, बढ़ चेत चेतन ! ।।५।।
लोक-ग्रीव छुई, सुपन सिर-लोक, चेतन ! ।
भूति-शिव अंजन निरंजन, चेत चेतन ! ।।
धर्म वस्तु-स्वभाव-चारित, दया चेतन ! ।
हंस बन पा जनम मानस, चेत चेतन ! ।।६।।
दूसरी ढ़ाल
सुनी गुरु मुख, सुनाता दो ध्यान, चेतन ! ।
दुख भरी तुमरी कहानी, चेत चेतन ! ।।
श्वास इक मृतु-जनम अठ-दश बार, चेतन ! ।
चूक गोद निगोद नागिन, चेत चेतन ! ।।१।।
अनल, जल, थल, अनिल, हरि, फिर और, चेतन ! ।
त्रस बना, मन रहा सुपना, चेत चेतन ! ।।
जबर-दस्ती बन जबर, पशु क्रूर, चेतन ! ।
निबल मर संक्लेश नारक, चेत चेतन ! ।।२।।
मृदा दुर्गंधित गिरा मनु गेंद, चेतन ! ।
भखी ‘मर-दा’ पीव लहु जल, चेत चेतन ! ।।
ग्रीष्म नाम न छॉंव तरु असि-पत्र, चेतन ! ।
तरल लोहा सघन यूॅं हिम, चेत चेतन ! ।।३।।
तकें खेल असुर ‘दिये’ दो तेल, चेतन ! ।
दैव हा ! मॉं कूख कारा, चेत चेतन ! ।।
खेल बाल, सहेल यौवन चुका, चेतन ! ।
असुर वृद्ध अकाम निर्जर, चेत चेतन ! ।।४।।
देख वैभव और मत्सर भाव, चेतन ! ।
अन्त मुरझा चली माला, चेत चेतन ! ।।
‘नाम-सुर’ फिर फेर बिन सम-दर्श, चेतन ! ।
बने निशि दिन स्वानुभव भज, चेत चेतन ! ।।५।।
तीसरी ढ़ाल
सहित समकित नारकी भी सुखी, चेतन ! ।
रहित समकित दुखी सुर भी, चेत चेतन ! ।।
गंग धुनि जिन कहॉं शंका थान, चेतन ! ।
माँग मत, भर माँग वधु-शिव, चेत चेतन ! ।।१।।
ग्लानि दिन-दिन गलानी जिन-वाणि, चेतन ! ।
पारखी उस-पार की दृग, चेत चेतन ! ।।
और छिद्र उघाड़ना खुद छिद्र, चेतन ! ।
बन सहायक आय-सह-इक, चेत चेतन ! ।।२।।
भीत-हर संप्रीत जन मन जीत, चेतन ! ।
पथ निसंग-प्रसार सुर’भी, चेत चेतन ! ।।
मौन दीक्षित तीर्थकर क्यूॅं मुखर, चेतन ! ।
पद जुगल प्रभु सिवा आपद, चेत चेतन ! ।।३।।
क्या ? रहेगा कुल पिता लापता, चेतन ! ।
कोइ वंशी, वंश माता, चेत चेतन ! ।।
जबर ज्वर बस, पलट सुर भी चले चेतन ! ।
निधन तन मतलब अतन धन, चेत चेतन ! ।।४।।
साध साधन साधना तप बाल, चेतन ! ।
लख स्व-रूप निरख चलो फिर, चेत चेतन ! ।।
लोक रहना ‘मानता’ वह, लोक चेतन ! ।
दैव वशि दे’वता कैसे ?, चेत चेतन ! ।।५।।
गुरु सग्रन्थ ? न भेद फिर धनि-नगन, चेतन ! ।
छह ‘अन्याय-तन’ कहे धन !, चेत चेतन ! ।।
नित उमंग सुधर्म फल शिव-शर्म, चेतन ! ।
भोग-भव-तन, हेत भिरमण, चेत चेतन ! ।।६।।
गलत गलती तुरत पकड़त कान, चेतन ! ।
बताये बिन गुरु न ‘भूलैं’, चेत चेतन ! ।।
क्रोध, लोभ न साध माया ‘मान’, चेतन ! ।
भक्ति जिन-’वर’ युक्ति विमुक्ति, चेत चेतन ! ।।७।।
पुण्य-पाप न ? प्रकृति फिर क्यों ? भिन्न, चेतन ! ।
याद स्व दया फेर ‘सबदा’ चेत चेतन ! ।।
सप्त तत्त्व न गहल, चित्त न चपल, चेतन ! ।
मिला कुल रुख, ‘निराकुल’ सुख, चेत चेतन ! ।।८।।
चौथी ढ़ाल
बुढ़ापा, मृतु, जन्म नाना रोग, चेतन ! ।
ज्ञान औषध राम-बाणा, चेत चेतन ! ।।
बिना संशय, मोह, विभ्रम ज्ञान, चेतन ! ।
शिव निकेतन दे लगा नौ, चेत चेतन ! ।।१।।
ज्ञान-दर्शन साथ दीप प्रकाश, चेतन ! ।
दर्श कारण ज्ञान कारज, चेत चेतन ! ।।
मति, सुरुत मन-अक्ष-जन्य परोक्ष, चेतन ! ।
अवधि, मन पर्यय प्रतछ-दिश, चेत चेतन ! ।।२।।
द्रव्य, गुण, पर्याय नन्तिक साथ, चेतन ! ।
काल इक दृग्-ज्ञान केवल, चेत चेतन ! ।।
शब्द, मात्रा, अखर, स्वर श्रुत-मूल, चेतन ! ।
सुध उचार अमूल भूल न, चेत चेतन ! ।।३।।
भाव भासन बिन घुणाक्षर न्याय, चेतन ! ।
ढ़ेर से बढ़, फेर फिर पढ़, चेत चेतन ! ।।
पाठ, वाचन दिन पृथक, निशि उभय, चेतन ! ।
शर्बरी ईश्वर भरी जग, चेत चेतन ! ।।४।।
चोट दे पल सन्धि खोट निकाल, चेतन ! ।
गुरु न ग्रन्थ प्रयोग-शाला, चेत चेतन ! ।।
शब्द विनयाचार कहता स्वयं, चेतन ! ।
विनय भज अनुयोग चारन, चेत चेतन ! ।।५।।
कोइ तो इस लोक बस श्लोक, चेतन ! ।
इस-मरण तक स्मरण रख, चेत चेतन ! ।।
ग्रन्थ दे बहुमान कल निर्ग्रन्थ, चेतन ! ।
मान घट निर्माण घट मृण, चेत चेतन ! ।।६।।
क्या छुपाना ग्रन्थ, गुरु का नाम, चेतन ! ।
चोर दाढ़ी रहे तिनका, चेत चेतन ! ।।
त्याग-तप बिन ज्ञान आतम भार, चेतन ! ।
गुप्ति के बल पार ज्ञानी, चेत चेतन ! ।।७।।
देह ‘जर ‘जर’ अमर भी कब अमर, चेतन ! ।
सार्थ अक्षर ज्ञान आतम, चेत चेतन ! ।।
सुकुल, मानस-भव न फिर जिन-वाण, चेतन ! ।।
बदल बादल महल न पुनः, चेत चेतन ! ।।८।।
पांचवीं ढ़ाल
साध संयम साधने संमृत्यु, चेतन ! ।
शब्द सं-सम अर्थ यम-मृतु, चेत चेतन ! ।।
मद्य, मधु, पल, फल उदम्बर त्याग, चेतन ! ।
प्रथम दर्शन नाम प्रतिमा, चेत चेतन ! ।।१।।
त्रस न घातै, बचा थावर विरति, चेतन ! ।
काल पल्टे, भला बो…लै, चेत चेतन ! ।।
मृदा, जल बिन बिन-दिये कब गहै, चेतन ! ।
नैन नारी पर न जोड़ै, चेत चेतन ! ।।२।।
सार्थ ग्रह ‘परि’ ओर चहुँ संतृष्ट, चेतन ! ।
मरण तक मर्यादा राखै, चेत चेतन ! ।।
पंच अनरथ दण्ड बनता बचै, चेतन ! ।
तजै भोगुपभोग तृष्णा, चेत चेतन ! ।।३।।
नियम, यम-भीतर बनै, ले चलै, चेतन ! ।
सॉंझ सु’मरण सार्थ साधै, चेत चेतन ! ।।
रखै अष्टमि, चतुर्दशि उपवास, चेतन ! ।
साधु दै, मुख ग्रास लै फिर, चेत चेतन ! ।।४।।
साँझ सामायिक सहित व्रत पूर्व, चेतन ! ।
तृतिय सामा-यिकिक प्रतिमा, चेत चेतन ! ।।
इकासन दिन पूर्व पर्व उपास, चेतन ! ।
तुरिय प्रोषध नाम प्रतिमा, चेत चेतन ! ।।५।।
शब्द साग कहे स्वयं सा…आग, चेतन ! ।
पांचवीं व्रत सचित प्रतिमा, चेत चेतन ! ।।
अन्न-जल परित्याग निशि नव-कोटि, चेतन ! ।
छठी रात्रि अभुक्ति प्रतिमा, चेत चेतन ! ।।६।।
कोटि-नव तज पर-रमण, रति आत्म, चेतन ! ।
सातवीं ब्रम-चर्य प्रतिमा, चेत चेतन ! ।।
भव न नव आरंभ, हो इति सार्थ, चेतन ! ।
अनारंभ अठेक प्रतिमा, चेत चेतन ! ।।७।।
सुर’भि कविता ‘छोड़ जोड़ा’ सार्थ, चेतन ! ।
नवीं परिग्रह त्याग प्रतिमा, चेत चेतन ! ।।
काल अनु पीछे मतिन अब मतनु, चेतन ! ।
दशम अनुमति त्याग प्रतिमा, चेत चेतन ! ।।८।।
कोटि-नव निज निमित भोजन हेय, चेतन ! ।
सार्थ इति उद्-दिष्ट प्रतिमा, चेत चेतन ! ।।
साध क्षुल्लक, बाद ऐलक गृही, चेतन ! ।
स्वर्ग फिर अपवर्ग मुनि बन, चेत चेतन ! ।।९।।
छठी ढ़ाल
विष विषय में फिर न, पहले, चेत चेतन ! ।
‘साध’-व्रत कब ? शान्त ईधन आग, चेतन ! ।।
प्राण प्रिय-जिय, करूॅं क्यूँ पर-घात, चेतन ! ।
बात झूठी, मात रूठी, चेत चेतन ! ।।१।।
चोर हिस्से, चौंर किस्से भी न, चेतन ! ।
कहे प्र-विचारा नहीं तब, चेत चेतन ! ।।
नारियल महॅंगा गिरा गिरि पूर्व, चेतन ! ।
निरख रख पग, सिद्ध-कल मग, चेत चेतन ! ।।२।।
पींजरे शुक, बने गप-चुप साध, चेतन ! ।
‘दवा-खाना’ क्यूॅं ? असम्मत, चेत चेतन ! ।।
‘उठा रखना’ पाप झोरी पुण्य, चेतन ! ।
हित अमल, कर अमल आगम, चेत चेतन ! ।।३।।
परस मणि सम परस लोहा स्वर्ण, चेतन ! ।
सार्थ ‘रस-ना’ सिवा आतम, चेत चेतन ! ।।
विषय ‘घिर-आना’ पुनः रह जगत, चेतन ! ।
छला वशि चक्षुष् पतंगा, चेत चेतन ! ।।४।।
कहे हिरणा कर न ‘करणा’ विषय, चेतन ! ।
सुगुरु-पुरु सम्मता समता, चेत चेतन ! ।।
भगत भगवत् काल पीछे भगत, चेतन ! ।
बन्ध ना बस, वन्दना रत, चेत चेतन ! ।।५।।
खुलें लोचन आत्म आलो-चनन, चेतन ! ।
अनगिनत असमाधि प्रत्यय, चेत चेतन ! ।।
पात्र जल मन सुथिर दर्शन आत्म, चेतन ! ।
न्हवा मन, मन मैल तन तन, चेत चेतन ! ।।६।।
दाँत हरि दाबैं, न साधो प्रीत, चेतन ! ।
भू शयन वर, भू शयन मर, चेत चेतन ! ।।
काल पीछे बैठ जीमे मूढ़, चेतन ! ।
भुक्ति एक सुतत्त्व दर्पण, चेत चेतन ! ।।७।।
बाल उलझें, ज्ञान-वृद्ध विमुक्त, चेतन ! ।
नगण नाता, अगण पॉंता, चेत चेतन ! ।।
मास भिन्न, विभिन्न तुष, ‘शिव-भूति’, चेतन ! ।
फिर न फिरना सुख ‘निराकुल’, चेत चेतन ! ।।८।।
०२ छहढ़ाला
मंगलाचरण
दोहा छन्द
इस असार संसार में,
आत्म निष्ठता सार ।
और न गति भ्रम चार में,
चेत चलूॅं इस बार ।।
पहली ढ़ाल
बारह भावना
तिरने सिन्धु-संसारा ।
तरणी भावना-बारा ।।
जौवन चपल बिजुरी भाँत ।
घुरती वय बरफ दिन-रात ।।
गिरता टूट ध्रुव तारा ।
ध्रुव गुण नन्त श्रृंगारा ।
तरणी भावना-बारा ।।१।।
जिय मृग दबोचे सिंह काल ।
देखे जुवां, वृद्ध न बाल ।।
यम से चक्रि भी हारा ।
आशा मंत्र नवकारा ।
तरणी भावना-बारा ।।२।।
मुकत मकाम, जगत सराय ।
निकले ठहर पल जिय-राय ।।
हाय ! मसान जग सारा ।
नभ, तल, अतल अवतारा ।
तरणी भावना-बारा ।।३।।
लभ शुभ-अशुभ फल जिय एक ।
कल शिव साध हंस-विवेक ।।
एक अबाध सुख न्यारा ।
जिय पावे सदा काला ।
तरणी भावना-बारा ।।४।।
पाखी उड़े पिंजरा छोर ।
फिर क्या तिया, धन, घर-दौर ।
मिसरी चिन्मयी धारा ।
पुद्-गल मृणमयी खारा ।
तरणी भावना-बारा ।।५।।
झिल्ली चर्म पीछे देह ।
लहु, पल, हाड़, मल घिन गेह ।।
कर्मन दण्ड तन कारा ।
शुचि, रुचि लोभ परिहारा ।
तरणी भावना-बारा ।।६।।
वाणन खोट मनस् मुखोट ।
प्राणन चोट भारी पोट ।।
पोत सछिद्र कब पारा ।
दुख सॅंयोग घट-माला ।
तरणी भावना-बारा ।।७।।
इन्द्रिय पॉंच कर वश-भूत ।
ध्या चित-चित्त स्वात्म विभूत ।।
देर न टिके अंधियारा ।
सम्यक् ज्ञान उजियारा ।
तरणी भावना-बारा ।।८।।
कृशित कषाय संयम साध ।
भीतर बैठ, पैठ समाध ।।
नित निर्जरा गुणकारा ।
दव लौं स्वात्म रस गाढ़ा ।
तरणी भावना-बारा ।।९।।
चौदह राजु लोक प्रमाण ।
भ्रमता जीव वश अज्ञान ।।
थित लोकाग्र अनगारा ।
सोऽम् हृदय संचारा ।
तरणी भावना-बारा ।।१०।।
दुर्लभ केन्द्र छूती रेख ।
तब निर्मित कहीं वृत लेख ।।
पर्वत पीछि लग चाला ।
यूॅं शिव-भूति उद्धारा ।
तरणी भावना-बारा ।।११।।
लाग न सका अब तक दाँव ।
दूजा नाम धर्म स्वभाव ।।
जैसे बने इस-बारा ।
आतम ध्या चलो यारा ! ।।
तिरने सिन्धु-संसारा ।
तरणी भावना-बारा ।।१२।।
दूसरी ढ़ाल
सुपने भी न सुख देखा ।
प्राणी ! पाणि दुख रेखा ।।
काल अनन्त श्वास मॅंझार ।
जीवन मरण अठ-दश बार ।।
भव त्रस नाल वशि केका ।
सर्पिणि कुण्डलिन् फेंका ।
प्राणी ! पाणि दुख रेखा ।।१।।
मन बिन मूढ़, पशु बन क्रूर ।
निर्बल दुखायो-मन भूर ।।
मर संक्लेश बन भेका ।
पग बिल-नारकिन् टेका ।
प्राणी ! पाणि दुख रेखा ।।२।।
ठॉंव न छाँव तरु असि-पत्र ।
दुर्गन्धित मृदा, जल रक्त ।।
सागर आंख अभिषेका ।
सिसकी कूख माँ नेका ।
प्राणी ! पाणि दुख रेखा ।।३।।
जाना दौड़, लाना आग ।
निशि उठ स्वप्न भागम-भाग ।।
आखिर आन यम छेंका ।
हिस्से हार फिर एका ।
प्राणी ! पाणि दुख रेखा ।।४।।
लख पर विभव मत्सर हन्त ! ।
मुरझा चली माला अन्त ।।
कोल्हू बैल अभिलेखा ।
फिर सिर भ्रमण भव ठेका ।।
सुपने भी न सुख देखा ।
प्राणी ! पाणि दुख रेखा ।।५।।
तीसरी ढ़ाल
कीच सुवर्ण दृग-धारी ।
महिमा सम-दरश न्यारी ।।
षट् भू, नरक पहला गौण ।
तिर्यग्, वान, ज्योतिष, भौन ।।
जन्म न सुदृग् षढ, नारी ।
कहत न बनत पवि-धारी ।
महिमा सम-दरश न्यारी ।।१।।
धर्मरु-धर्म-फल संवेग ।
भोग, शरीर, भव निर्वेग ।।
परिणति श्याह धिक्कारी ।
गुरु से मिले, कह डाली ।
महिमा सम-दरश न्यारी ।।२।।
हावी कब कषाय न याद ।
भक्ति प्र’सिद्ध, अर्हत्, साध ।।
आस्था पुनर्-जन्मा’री ।
करुणा-दया भण्डारी ।
महिमा सम-दरश न्यारी ।।३।।
शंका नाहिं जिन-वच माहिं ।
भौतिक विषय वॉंछा नाहिं ।।
ग्लानी गल चली सारी ।
दृष्टि अमूढ़-वैशाली ।
महिमा सम-दरश न्यारी ।।४।।
दृग् कब रखे पर अपराध ।
थापे धर्म-गिर, दे हाथ ।।
प्रीति सधर्म प्रति गाढ़ी ।
कीर्ति सुधर्म विस्तारी ।
महिमा सम-दरश न्यारी ।।५।।
मान न तलक केवल ज्ञान ।
पूजा-प्रतिष्ठा न गुमान ।।
गर्व न कुल विरद भारी ।
गर्व न वंश महतारी ।
महिमा सम-दरश न्यारी ।।६।।
हुंकारे न बल मद चूर ।
मद ऐश्वर्य पद-पद दूर ।।
मति मद-रूप जिद हारी ।
गारव तप न बलिहारी ।
महिमा सम-दरश न्यारी ।।७।।
लोक विमूढ़, कब मति हंस ।
बिन जिन-देव अर न प्रसंश ।।
सेवक साध-अनगारी ।
षडना-यतन परिहारी ।
महिमा सम-दरश न्यारी ।।८।।
मैं बस जीव द्रव्य न और ।
देह पड़ाव, सिर-पुर ठौर ।।
गत रागादि अविकारी ।
सम फल बंध जश-गाली ।
महिमा सम-दरश न्यारी ।।९।।
प्यारा प्राण से वैराग ।
तृष्णा द्वार-यम बढ़-भाग ।।
थाती निराकुलता ‘री ।
अप्प प्रतीति हो चाली ।।
कीच सुवर्ण दृग-धारी ।
महिमा सम-दरश न्यारी ।।१०।।
चौथी ढ़ाल
दूर न, सवृत निर्वाणा ।
महिमा न्यार संज्ञाना ।।
दीप प्रकाश युगपत् जान ।
कारण दर्श, कारज ज्ञान ।।
दर्शन तत्त्व श्रद्धाना ।
पर्शन यथारथ ज्ञाना ।
महिमा न्यार संज्ञाना ।।१।।
भेद परोक्ष, अर परतक्ष ।
मति, श्रुत जन्य मानस-अक्ष ।।
देश प्रतछ सपरिमाणा ।
वधि, मन-पर्य विज्ञाना ।
महिमा न्यार संज्ञाना ।।२।।
गुण, पर्याय, द्रव्य अनन्त ।
युगपत् जानते अरिहन्त ।।
मृतु, जर, जन्म गद नाना ।
औषध ज्ञान अम्लाना ।
महिमा न्यार संज्ञाना ।।३।।
साधो ! ज्ञान बिन तप भार ।
गुप्ति समेत ज्ञानी पार ।।
जोड़ा यहीं रह जाना ।
अक्षर ज्ञान गत-हाना ।
महिमा न्यार संज्ञाना ।।४।।
संशय, मोह, विभ्रम त्याग ।
‘दीवो अप्प भव’, भवि ! जाग ।।
न पुनः नृभव नादाना ।
गिर मणि धुनि कठिन पाना ।
महिमा न्यार संज्ञाना ।।५।।
करना पाठ शुद्ध उचार ।
अंग प्रधान शब्दाचार ।।
अर्थाचार फिर माना ।
अर्थ विचार वरदाना ।
महिमा न्यार संज्ञाना ।।६।।
उभयाचार बारी बाद ।
पढ़ना शुध, समझना साथ ।।
कालाचार फिर लाना ।
असमय बच, न वचवाना ।
महिमा न्यार संज्ञाना ।।७।।
विनयाचार क्रम फिर भ्रात ! ।
सविनय साधना, श्रुत मात ।।
फिर आचार-उपधाना ।
राख, न याद मनमाना ।
महिमा न्यार संज्ञाना ।।८।।
इक आचार फिर बहुमान ।
ज्ञानुप-करण गुरु सम्मान ।।
अंतिम अनिह्-नव थाणा ।
गुरु-श्रुत कीर्ति बढ़ गाना ।।
दूर न, सवृत निर्वाणा ।
महिमा न्यार संज्ञाना ।।९।।
पॉंचवीं ढ़ाल
दिव फिर ब्याह शिव-राधा ।
कम नहिं देश-व्रत साधा ।।
सेवन मधु न मद्य न मांस ।
स्वप्न न फल उदम्बर रास ।।
भगत जिनेश जग-त्राता ! ।
प्रतिमा दरश संज्ञाता ।
कम नहिं देश-व्रत साधा ।।१।।
थावर राख, कब त्रस घात ।
भूल न झूठ-थूल सुहात ।।
चोरी थूल कब नाता ।
पर-तिरिया बहिन-माता ।
कम नहिं देश-व्रत साधा ।।२।।
परिग्रह रखे कर परिमाण ।
दिश्-दश सीम तलक प्रयाण ।।
अनरथ-दण्ड विसराता ।
भोगुप-भोग कृश पॉंता ।
कम नहिं देश-व्रत साधा ।।३।।
भीतर-सीम सीमा और ।
मृग-मन कहे, अब मत दौड़ ।।
पख दिन पर्व जगराता ।
सन्तन खिला, फिर खाता ।
कम नहिं देश-व्रत साधा ।।४।।
गृहि व्रति विरति प्रतिमा साध ।
सामायिक निरत निरबाध ।।
प्रतिमा तृतिय वरदाता ।
प्रोषध नाम फिर आता ।
कम नहिं देश-व्रत साधा ।।५।।
व्रत दिन पूर्व-पर्व उपास ।
प्रतिमा फिर सचित-व्रत खास ।।
साग स…आग समझाता ।
ब्रमचर-दिवा फिर गाथा ।
कम नहिं देश-व्रत साधा ।।६।।
निशि परित्याग भोजन-पान ।
प्रतिमा ब्रह्म आप समान ।।
इक निज रमण अब भाता ।
‘बस’ आरम्भ कह पाता ।
कम नहिं देश-व्रत साधा ।।७।।
विरद विराट प्रतिमा आठ ।
परिग्रह त्याग प्रतिमा बाद ।।
फैली सौर सकुचाता ।
अनुमति त्याग फिर भ्राता ।
कम नहिं देश-व्रत साधा ।।८।।
अनुमति दे न, दे न सलाह ।
तज धन-धाम, ले वन राह ।।
व्रत उद्-दिष्ट श्रुत गाता ।
क्षुल्लक भेद विख्याता ।
कम नहिं देश-व्रत साधा ।।९।।
ऐलक साध दूजा भेद ।
अन्त समाधि मरण समेत ।।
समकित साथ ले जाता ।
सोलम स्वर्ग, सुख तॉंता ।
दिव फिर ब्याह शिव-राधा ।
कम नहिं देश-व्रत साधा ।।१०।।
छठी ढ़ाल
पलटें करम, कह हारे ।
साधक महा-व्रत न्यारे ।।
हिंसा त्रस न थावर दोय ।
बोलैं जो असत्य न होय ।।
चोरी भाव परिहारे ।
मन परिणाम नहिं काले ।
साधक महा-व्रत न्यारे ।।१।।
मठ, प्रमदा न गौ-धन साथ ।
चालैं निरख भू चौ-हाथ ।।
हित-परिमति वचन-प्यारे ।
दोषन्-तराय-शन टाले ।
साधक महा-व्रत न्यारे ।।२।।
लेवैं-रखैं मार्जन-बाद ।
प्रासुक थान क्षपण मलाद ।।
परस विषय न उर धारे ।
रस’ना विषय निर-वारे
साधक महा-व्रत न्यारे ।।३।।
कब संप्रीत विषयन घ्राण ।
अख-जित, विजित विषयन कान ।।
प्रतिमा-योग धर ठाड़े ।
बरसा, ग्रीष्म, ऋत जाड़े ।
साधक महा-व्रत न्यारे ।।४।।
संस्तवन तीर्थ-कर चौबीस ।
वन्दन पंच गुरु निशि-दीस ।।
पछता चले बुन जाले ।
प्रत्याख्यान कह चाले ।
साधक महा-व्रत न्यारे ।।५।।
सुमरण साध कायोत्सर्ग ।
व्रत अस्-नान, अर्चित स्वर्ग ।।
कब रद-पंक्ति रखवारे ।
धन ! भू-शयन रुचि वाले ।
साधक महा-व्रत न्यारे ।।६।।
ठाड़े पाणि भोजन-पान ।
दिन इक भुक्ति शोधन भान ।।
हाथ उखाड़ कच डाले ।
अम्बर दिशा आहा ’रे ।
साधक महा-व्रत न्यारे ।।७।।
द्वादश-तप, रतन-त्रय तीन ।
धर्म क्षमाद, श्रुत-संलीन ।।
दव-दिव-ध्यान परजाले ।
काटत करम छिन सारे ।
साधक महा-व्रत न्यारे ।।८।।
लागत समय इक शिव-धाम ।
ऋत-सुख ‘निराकुल’ अभिराम ।
भूम न मर्त्य अवतारे ।
पुनि नुति, लगा जयकारे ।।
पलटें करम, कह हारे ।
साधक महा-व्रत न्यारे ।।९।।
०३
छहढ़ाला
मंगलाचरण
दोहा छन्द
सार जगत् इक आतमा,
दूर न देह मॅंझार ।
लक्ष्य एक पर-मातमा,
साध आज या काल ।।
पहली ढ़ाल
आय न आयुष, व्यय पल-पल है ।
यौवन बिजुरी वत् चंचल है ।।
धरा रहे धन, पड़ा रहे तन ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।१।।
नाम अमर माला मुरझाई ।
स्वाम-खचर यम रहम न खाई ।।
इक न बढ़े क्षण, हार लड़े रण ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।२।।
तर-पंछी जुड़, उड़े सबेरे ।
तीन लोक घेरे, दे फेरे ।।
सब परसे कण, कहॉं भरे मन ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।३।।
गज पछाड़ सिंह भखे न सारा ।
दोष मढ़े सब सिर करतारा ।।
पाप लहे सुन, ‘आप’ लहे पुन ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।४।।
भासें मिले दूध-जल भिन्ना ।
तन मृणमय, चिन्मय जिय चिन्ना ।।
अहिंस केतन !, हंस अरे ! बन,
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।५।।
तेल फुलेल चढ़ा ‘के उतरा ।
नव मल द्वार, भला कठ-पुतरा ।।
चर्म झिरे तन, आवत ‘रे घिन ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।६।।
खोटी वृत्ति काय, मन, वाणी ।
मिल जिय कर्म एक पय-पानी ।।
नौका रेतन, कृत फल वेदन ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।७।।
समिति, गुप्ति मिल प्रवचन माता ।
तिमिर, जब तक दिन-पति आता ।।
मन लहरे हन, बढ़ गहरे धन ! ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।८।।
गिरी नारियल गिरि अनमोला ।
तरि तुमड़ी क्या ? माटी छोड़ा ।।
पाल पके धन !, डाल फले अन ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।९।।
कोई लौकांतिक हो चाला ।
पैठ न बैठ भरोसे काला ।।
जौवन जे वन गये, गये बन ।।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।१०।।
साध बाल-तप इन्द्र विभूती ।
अद्भुत शिव-विभूति शिव भूती ।।
स्व संवेदन, दुर्लभ वे क्षण ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।११।।
पूछ न क ?…छुआ, भीतर कछु…आ ।
मग कस्तूर न दूर, न पिछुआ ।।
स्व प्रभु वसे धन ! , स्वात्म निकेतन ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।१२।।
दूसरी ढ़ाल
देखे तूने बस दुख के दिन ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।
गोद निगोद काल चिर बीता ।
वर्णित भेद चार जिन-गीता ।।
एक स्वांस में अठ-दश बारी ।
जानम-मरण सही दुसबारी ।।
बीते चेतन ! गिन गिन के दिन ।
देखे तूने बस दुख के दिन ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।१।।
उचट चणक भड़-भूजड़ भाँती ।
मुश्किल से पाई त्रस जाति ।।
धर तन लट, चिंवटी अलि आदी ।
फिर फिर यम ने काटी चाँदी ।।
बरस सहस दो सागर खेतन ।
देखे तूने बस दुख के दिन ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।२।।
बिन मानस पशु बन अज्ञानी ।
बना सिंहादि निरत मनमानी ।।
कभी निबल बन गया सताया ।
भार-वहन, वध-बंधन पाया ।।
छेदन-भेदन क्षुधादि वेदन ।
देखे तूने बस दुख के दिन ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।३।।
अति संक्लेश भाव पल मरणा ।
प्रतिफल सागर-श्वभ्र जनमना ।।
ठॉंव न, तरु पत्ते तलवारी ।
नाज न, भूख प्यास अति भारी ।।
पीव लोहु नदि आये ‘के घिन ।
देखे तूने बस दुख के दिन ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।४।।
त्रास मास नव कुक्षिन् जननी ।
बाल न बोध, तरुण रत तरुणी ।।
नाड़ हिली अफसोश बुढ़ापा ।
बैल भॉंति पथ कोल्हू नापा ।।
अकाम निर्जर दुर्गत देवन ।
देखे तूने बस दुख के दिन ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।५।।
ईर्ष्या देख विभव औरों का ।
जुत रथ-बड़न दिया बढ़ ढोका ।।
विषयन चाह दाह दव ज्वाला ।
मृत्यु समय मुरझाई माला ।।
फिर-के फिर सम-दर्शन के बिन ।
देखे तूने बस दुख के दिन ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।६।।
तीसरी ढ़ाल
दुर्लभ बड़े स्वानुभव के छिन ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।
तन माटी तू चित् परिपाटी ।
छोटा बड़ा न तन कद-काठी ।।
तोर भाव रागादि न यारी ।
सम फल बंध प्रशंसा गाली ।।
ज्ञान विराग प्राण से प्यारा ।
चाह न दाह, न सिर पर भारा ।।
जाननहार निजात्म विहारी ।
सहज निराकुलता बलिहारी ।।
किन्तु स्वप्न भी दिखे न ये दिन ।
दुर्लभ बड़े स्वानुभव के छिन ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।१।।
शंका मन न उठे जिनवाणी ।
तृषा न जाने कहाँ बिलानी ।।
ग्लानी से तोड़ा है नाता ।
मन कब फेर प्रलोभन आता ।।
गुण-अपने पर-अवगुण झॉंपे ।
मंजिल और पैर निज नॉंपे ।।
प्रीत सधर्म वत्स गो भॉंती ।
हाथ ध्वजा सुधर्म लहराती ।।
उलझी षड्-अनायतन केतन ।
दुर्लभ बड़े स्वानुभव के छिन ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।२।।
केवल ज्ञान न, क्या अभिमाना ? ।
सिवा सिद्ध पद विपद जहाना ।।
रंच न कुल मद ‘जगत’ विरंचा ।
कहाँ गुमान जाति मद रंचा ।।
मद शरीर बल छूटा पीछे ।
मद न, दान दे धन दृग नीचे ।।
मद न साधना जप तप कोई ।
मद न रूप, सुन्दर जग दोई ।।
गुरु न मूढ़ता लोक न देवन ।
दुर्लभ बड़े स्वानुभव के छिन ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।३।।
धर्म धर्म-प्रतिफल अनुरागा ।
भी तन विषयन-भोग विरागा ।।
तुरत आत्म निन्दा दृग रेवा ।
गर्हा आत्म निकट गुरुदेवा ।।
याद न कब सपने भी क्रुद्धा ।
भक्ति आ-उ-सा, अरिहत्, सिद्धा ।।
पुनर्जन्म पुन पाप भरोसा ।
जीव-मात्र करुणा सन्तोषा ।।
सीढ़ी प्रथम विमुक्ति निकेतन ।
दुर्लभ बड़े स्वानुभव के छिन ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।४।।
बिना भूमि षट् नारक प्रथमा ।
कब थावर विकलत्रय जनमा ।।
ज्योतिष्, वान, भौन षढ नारी ।
बने न हरगिज सम्यक-धारी ।।
जल से भिन्न कमल ही दूजा ।
कीचड़ स्वर्ग पड़ा नभ गूॅंजा ।।
देह निवास तदपि वैदेही ।
नगर-नार मानिन्द स्नेही ।।
बस तन कृश जप तप इसके बिन ।
दुर्लभ बड़े स्वानुभव के छिन ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।५।।
चौथी ढ़ाल
ली संबोधि जगा धन ! वे जन ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।
रोग मरण जामन-जर तीना ।
औषध एक ज्ञान समचीना ।।
ज्ञान हेत इक परमानन्दा ।
ज्ञान बिना तप गोरख-धंधा ।।
हाय ! साध व्रत ग्रैविक उपजा ।
ज्ञान वगैर पटा कब करता ।।
संशय विभ्रम मोह विहीना ।
साध सुतत्त्व अभ्यास प्रवीणा ।।
नर पर्याय, सुकुल, जिनवानी ।
पुनि न डूब मणि अथाह पानी ।।
और न खे सुन ! पनडुब रेतन ।
ली संबोधि जगा धन ! वे जन ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।१।।
कारण सम्यक्, कारज ज्ञाना ।
युगपत् दीप-प्रकाश विधाना ।।
पहला ज्ञान परोक्ष अनोखा ।
दूज प्रतच्छ ज्ञान प्रद-मोखा ।।
मति, श्रुत ज्ञान परोक्ष चुनो जी ।
इन्द्रिय मानस जन्य सुनो जी ।।
वधि, मन-पर्यय देश प्रतच्छा ।
ले परिमाण जानते स्वच्छा ।।
काल एक युगपत् अरिहन्ता ।
विद् पर्याय द्रव्य गुण नन्ता ।।
क्षण क्षण सुख अबाध संवेदन।
ली संबोधि जगा धन ! वे जन ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।२।।
शब्द शुद्ध उच्चारण करना ।
ग्रन्थ-कार मन्तव्य समझना ।।
क्या शब्दार्थ ? लोक-विद् ज्ञानी ।
गत अकाल श्रुत-रत मनमानी ।।
सविनय शुद्धि सहित स्वाध्याया ।
स्वप्न न गुरु उपदेश भुलाया ।।
गुरु, उपकरण ज्ञान बहुमाना ।
नाम ग्रन्थ श्रीगुरु न छुपाना ।।
दाह न चाह विषय अठबीसा ।
घन ज्ञानामृत झिर निशिदीसा ।।
साथ निराकुलता गुजरें क्षण ।
ली संबोधि जगा धन ! वे जन ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।३।।
पांचवीं ढ़ाल
धन ! अणु-व्रति हल्के दिन पे दिन ।।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।
सप्त व्यसन से किया किनारा ।
त्याग रात्रि पानी आहारा ।।
मद्य, मांस, मधु संगत त्यागी ।
पद परमेष्ठ पंच अनुरागी ।।
पी न चलैं पानी छाने बिन ।
धन ! अणु-व्रति हल्के दिन पे दिन ।।१।।
हिंसा थूल त्याग कर बैठे ।
झूठ न बोलैं, भीतर पैठे ।।
चोरी थूल कोटि नव छोड़ी ।
पर-नारी से आँख न जोड़ी ।।
गृद्ध न कृपण भॉंत अपने सुन ! ।
धन ! अणु-व्रति हल्के दिन पे दिन ।।२।।
जीवन भर दिश् दश मरजादा ।
अनरथ-दण्ड न प्रशय प्रमादा ।।
व्रत उपभोग-भोग परिमाणा ।
भीतर-यम बढ़ नियम बढ़ाना ।।
भीगे सुमरण संध्या के छिन ।
धन ! अणु-व्रति हल्के दिन पे दिन ।।३।।
पर्व इकाशन या उपवासा ।
देकर पात्र ग्रास मुख ग्रासा ।।
निरतिचार व्रत प्रतिमा साधैं ।
सामायिक नवकार अराधैं ।।
बनती कोशिश रोक चलैं मन ।
धन ! अणु-व्रति हल्के दिन पे दिन ।।४।।
मध्य इकासन अनशन परबा ।
ग्रहण स…आग वनस्पत सरबा ।।
रात्रि भुक्ति नव कोटि विसारी ।
त्याग अ-ब्रह्म निजात्म बिहारी ।।
करैं न सेव, वणिज्, कृषि-खेतन ।
धन ! अणु-व्रति हल्के दिन पे दिन ।।५।।
वस्त्र मात्र रख परिगृह त्यागा ।
अनुमति त्याग घटाया रागा ।।
व्रति उद्दिष्ट त्याग उत्कृष्टा ।
क्षुल्लक, ऐलक भेद प्रतिष्ठा ।।
सोलम स्वर्ग समाध, बढ़े जिन ।
धन ! अणु-व्रति हल्के दिन पे दिन ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।६।।
छठी ढ़ाल
अगण कतार, न नगण बने बिन ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।
त्याग कोटि नव हिंसा प्राणी ।
सत्, अमरित, हित, परिमित वाणी ।।
वस्तु दिये बिन लेना छोड़ा ।
मन-वच-तन अ-ब्रह्म मुख मोड़ा ।।
अशेष विषया-सक्ति विरेचन ।
अगण कतार, न नगण बने बिन ।।१।।
समझ ‘परस’-मण फेर न आते ।
रस-ना समझ न लार गिराते ।।
बचे घ्राण ‘के डाले घेरा ।
आंख विषय विष से मुख फेरा ।।
श्रमण श्रवण ‘व’ शब्द फिरे सुन ।
अगण कतार, न नगण बने बिन ।।२।।
चलना चार हाथ लख धरणी ।
समिति-भाष पालन जिन-वरणी ।।
अशन शुद्ध गृह-श्रावक पावैं ।
परिमार्जन कर रखैं-उठावैं ।।
थल-निर्जन्त मलादिक क्षेपण ।
अगण कतार, न नगण बने बिन ।।३।।
समता सामायिक निशि-दीसा ।
सुमरण तीर्थंकर चौबीसा ।।
वन्दन साध, सिद्ध, जिनदेवा ।
शोधन कृत-अपराध सदैवा ।।
साक्षि साध, शास्तर, सॉंचे जिन ।
अगण कतार, न नगण बने बिन ।।४।।
बचैं दोष कल, प्रत्याख्याना ।।
कायोत्सर्ग, आत्म संधाना ।
व्रत अस्-नान, मल पटल गहने ।
गुण अदन्त-धावन क्या कहने ।।
शयन भूम, शिल, कठ-पाटे तृण ।
अगण कतार, न नगण बने बिन ।।५।।
थिति-भोजन चिन समाध युक्ती ।
चार बीस घण्टे इक भुक्ती ।।
लुंचन दाढ़-मूॅंछ, सिर केशा ।
शिशु-वत् नग्न दिगम्बर भेषा ।।
आठ-बीस गुण मूल चुनें मुन ।
अगण कतार, न नगण बने बिन ।।६।।
अनशन, ऊनोदर तप तपते ।
भिक्षुक ! ले आखड़ी निकलते ।।
वश-रस, विविक्त आसन-शैय्या ।
काय-क्लेश, न चाहें छैय्या ।।
डोर बाह्य तप षट् बाधैं मन ।
अगण कतार, न नगण बने बिन ।।७।।
उठे हुये उत्पथ पद बाँधैं ।
विनय साध वैय्या-वृति साधैं ।।
नित-स्वाध्याय, अहम् व्युत्सर्गा ।
कर्म ध्यान-दव दह अपवर्गा ।।
सौख्य ‘निराकुल’ झिर फूटे धन ! ।
अगण कतार, न नगण बने बिन ।
चेत ‘रे चेतन, चेत ‘रे चेतन ।।८।।
०४ छहढ़ाला
बारह भावना
मंगलाचरण
दोहा छन्द
सं-समता संसार में,
सार, हंस-मति साध ।
तट, बन हल्के भार में,
सिध सर्वार्थ समाध ।।
पहली ढ़ाल
बारह भावना
लाभ क्या ? माया अहर्निश बढ़ चली ।
आयु भॉंति कपूर पल-पल उड़ चली ।।
माल मुरझा चली आखिर, चेत ‘रे ।
नाम के बस अमर, चेतन ! चेत ‘रे ।।१।।
काल आ धमके लिवा जाने अड़ा ।
दूर से देखे तमाशा जग खड़ा ।।
काल सिंह मुख हिरण बेवश, चेत ‘रे ।
नहीं कोई शरण, चेतन ! चेत ‘रे ।।२।।
पिया माँ का दूध सागर कम पड़े ।
जले बारी कई, जगहा जिस खड़े ।।
बैल कोल्हू से वही फिर, चेत ‘रे ।
पार साथी कई, चेतन ! चेत ‘रे ।।३।।
काल भोगे, आज जो करनी रता ।
करे भोगे अन्य तो करनी विथा ।।
भोगना सुख दुख अकेले, चेत ‘रे ।
दे न कोई हाथ, चेतन ! चेत ‘रे ।।४।।
पड़ा पिंजरा, उड़ चला पॉंखी कहीं ।
टूट जोड़ा रह गया जोड़ा यहीं ।
दिखे इक जल-दूध पर भिन, चेत ‘रे ।
हंस मति ले जगा, चेतन ! चेत ‘रे ।।५।।
गेह घिन तन चर्म हटती यदि कभी ।
पुनः मैली देह थी धोई अभी ।।
बहे मल नव-द्वार नित-प्रति, चेत ‘रे ।
नेह किमि ? इमि देह, चेतन ! चेत ‘रे ।।६।।
छेद पाया नाव पानी भर चला ।
कर्म बन्धन मन, वचन, तन हलचला ।।
दुख सॅंयोग सॅंयोग कारण, चेत ‘रे ।
हेत आस्रव आश, चेतन ! चेत ‘रे ।।७।।
डॉंट लागी जल उलीचा नाव से ।
लहर काँधे नाव लगती ठाव से ।।
मात प्रवचन समिति, गुप्तिन्, चेत ‘रे ।
सार्थ संवर सबर चेतन ! चेत ‘रे ।।८।।
तज प्रमाद, कषाय कृश करनी बने ।
भज समाध, सहाय वृष करनी हने ।।
पाल रित पूरब पका फल, चेत ‘रे ।
आश ‘काल’ न राख, चेतन ! चेत ‘रे ।।९।।
द्रव्य षट्-मय लोक काल अनादि से ।
विसर्जन, रक्षण, जनन न हरादि से ।।
जिय भ्रमे अज्ञान के वशि, चेत ‘रे ।
खोल पाटी मोह, चेतन ! चेत ‘रे ।।१०।।
हद छुई ग्रै-वियिक, कब आगे बढ़े ।
हार मुख देखी सशस्तर अरि लड़े ।।
पार बह विधि-धार पातर, चेत ‘रे ।
रण जिताये ढाल चेतन ! चेत ‘रे ।।११।।
इक अहिंसा धर्म दश पहला क्षमा ।
चरित, वस्तु स्वभाव, अनुभव आतमा ।।
धर्म साध ‘निराकुलम्’ सुख, चेत ‘रे ।
चेत चेतन ! चेत चेतन ! चेत ‘रे ।।१२।।
दूसरी ढ़ाल
जोनि लख चौरास दुख-मय चेत ‘रे ।
चार गति में सुख न चेतन ! चेत ‘रे ।।
बार अठ-दश श्वास इक जीवा मुआ ।
भूमि, जल, पावक, पवन, हरि फिर हुआ ।।
बाद लट, चिंवटी, बना अलि चेत ‘रे ।
हहा ! मन बिन मूढ़ चेतन ! चेत ‘रे ।।१।।
बना मृगपत निबल प्राणी भख चला ।
मृग बना कातर नजर से लख चला ।।
भूख, प्यास, सवार, बन्धन चेत ‘रे ।
झिर, ततूर, तुषार चेतन ! चेत ‘रे ।।२।।
आ पड़ा बिल नरक मर संक्लेश से ।
जिस किसी से जा भिड़ा भर द्वेष से ।।
मृदा दुर्गन्धित, सरित लहु चेत ‘रे ।
जुगनु भी न प्रकाश चेतन ! चेत ‘रे ।।३।।
उल्ट लटका मास नव माँ कूख में ।
छू लड़कपन खेल छाया धूप में ।।
व्यर्थ ‘जाया’ साथ जौवन चेत ‘रे ।
लगा धिक् वार्धिक्य चेतन ! चेत ‘रे ।।४।।
देव दुगर्ति, भज अकामिक निर्जरा ।
पर विभव लख भाव ईर्ष्या से भरा ।।
माल मुरझा चली आखिर चेत ‘रे ।
फेर पल फिर फेर चेतन ! चेत ‘रे ।।५।।
तीसरी ढ़ाल
दुखी मिथ्या-दृष्टि सुरगन चेत ‘रे ।
सुखी सु-दृगी नरक चेतन चेत ‘रे ।।
अन्यथा वादी न जिन शंका तजी ।
तृप्त, कब पल देवि-आकांक्षा जजी ।।
दूर, मोक्ष न बस ‘गलानी’ चेत ‘रे ।
चुके जीवन ‘मूढ़’ चेतन चेत ‘रे ।।१।।
और औ-गुणा, आप गुण ढ़कना रुचा ।
साध बनता थिति-करण इतिवृत्त रचा ।।
बात-सल माथे न भेंटी चेत ‘रे ।
‘प्र’ प्रशम भावना चेतन चेत ‘रे ।।२।।
तलक केवल ज्ञान मद करना व्यथा ।
बिना प्रभु पद-जुगल पद की क्या कथा ? ।।
कर्म से जिय बड़ा, न ‘कि कुल चेत ‘रे ।
देख गुण न ‘कि जाति चेतन चेत ‘रे ।।३।।
कोटि-भट यदि गर्व तो भी शोभता ।
शाम-सुबहो स्वामि बदले सम्पदा ।।
देन तप थिर-नाम कर्मन चेत ‘रे ।
खिला के गुल सार्थ चेतन चेत ‘रे ।।४।।
मूढ़ता रत लोक कब ऊपर उठा ।
निराकुलता देवता का दे पता ।।
मूढ़ था, होगा, न है गुरु चेत ‘रे ।
सार्थ ‘षड़’ ना-यतन चेतन चेत ‘रे ।।५।।
धर्म रति फल-धर्म प्रति निष्ठा निरी ।
भोग, तन, संसार उत्कंठा झिरी ।।
आत्म निंदा हहा ! मा ! धिक् ! चेत ‘रे ।
गुरु समीप स्व-गर्ह चेतन चेत ‘रे ।।६।।
कषायें बढ़ चला के ली उपशमा ।
देव, गुरु, श्रुत भक्ति में मनुआ रमा ।।
साध श्रृद्धा पुनर्जन्मन चेत ‘रे ।
क्षमा-करुणा धरम चेतन चेत ‘रे ।।७।।
सुदृग कीचड़ स्वर्ण, जल भिन पंकजा ।
नगर नारी नेह, किंकर नृप रजा ।।
छोड़ नरक प्रथम न जनमे चेत ‘रे ।
भव न पशु, षड्, नार चेतन चेत ‘रे ।।८।।
चौथी ढ़ाल
हन्त ! वशी अज्ञान भरमण चेत ‘रे ।
ज्ञान इक कल…यान चेतन चेत ‘रे ।।
सुदृग कारण, ज्ञान कारज जानना ।
एक साथ प्रकाश दीप प्रजालना ।।
एक गुण श्रद्धान पर्यय चेत ‘रे ।
दूज गुण इक ज्ञान चेतन चेत ‘रे ।।१।।
भेद ज्ञान परोक्ष इक, इक परतछा ।
प्रथम मति श्रुत ज्ञान जनमत मन-अखा ।।
दिश-प्रतछ वधि, मनः पर्यय चेत ‘रे ।
ज्ञान केवल सार्थ चेतन चेत ‘रे ।।२।।
और सुख साधन नहीं है ज्ञान सा ।
ज्ञान मिथ्या तिमिर अपहर भान सा ।।
ज्ञान औषध पुनर्भव गद चेत ‘रे ।
ज्ञान-घन दव-चाह चेतन चेत ‘रे ।।३।।
लोक-ग्रीवा कम न बहु बारी छुई ।
धार व्रत बिन ज्ञान कब मन की हुई ।।
मुक्ति कछुआ गुप्ति भीतर चेत ‘रे ।
ज्योति दिव, शिव-भूति चेतन चेत ‘रे ।।४।।
शब्द शुद्ध उचारना माँ द्वादशा ।
अर्थ शुद्ध विचारना माँ द्वादशा ।।
साध शब्दारथ विशुध श्रुत चेत ‘रे ।
श्रुत न साध अकाल चेतन चेत ‘रे ।।५।।
विनय मॉं जिन-वैन, गुरु निर्ग्रन्थ की ।
सीख फिर फिर फेरना सद्-ग्रन्थ की ।।
सार्थ बहुमाना-प्रमाणा चेत ‘रे ।
नाम गुरु बस गुरु न चेतन चेत ‘रे ।।६।।
ज्ञान विगत विमोह-विभ्रम संशयी ।
आत्म ज्ञान सिवाय सब कुछ क्षण-क्षयी ।।
जहाँ अवगम कहाँ अब…गम चेत ‘रे ।
हित ‘निराकुल’ साँझ चेतन चेत ‘रे ।।७।।
पांचवीं ढ़ाल
धार व्रत सर भार सरके चेत ‘रे ।
क्या न होना पार ? चेतन चेत ‘रे ।।
पिया पानी छान, निशि भोजन तजा ।
तज उदम्बर पंच फल, दर्शन-जिना ।।
त्रय मकारा सार्थ नामा चेत ‘रे ।
प्रथम प्रतिमा-दर्श चेतन चेत ‘रे ।।१।।
थूल हिंसा, झूठ, चोरी छोड़ दी ।
माँ बहिन पर-नार, तिष्णा मोड़ दी ।।
शील सत सत्, सुन्दरा, शिव चेत ‘रे ।
द्वितिय प्रतिमा विरत चेतन चेत ‘रे ।।२।।
तीन संध्या काल में थिर दो घड़ी ।
ध्यान मंत्र-महा लगा दृग जल झड़ी ।।
तृतिय सामायिका प्रतिमा चेत ‘रे ।
नाम सु-मरण शाम चेतन चेत ‘रे ।।३।।
पर्व अनशन पूर्व फिर एकाशना ।
पर्व पख अष्टम, चतुर्दश दो दिना ।।
तुरिय प्रौषध नाम प्रतिमा चेत ‘रे ।
परब दाता सरब चेतन चेत ‘रे ।।४।।
छान प्रासुक नीर ही पीना सदा ।
फल हरित सेवन न अप्रासुक कदा ।।
पाँचवी व्रत सचित प्रतिमा चेत ‘रे ।
सार्थ साग स…आग चेतन चेत ‘रे ।।५।।
दिवा मैथुन कोटि नव मुंह मोड़ना ।
स्वप्न भी निशि भुक्ति प्रीत न जोड़ना ।।
छठी व्रत निशि भुक्ति प्रतिमा चेत ‘रे ।
प्रतिज्ञा दिन ब्रह्म चेतन चेत ‘रे ।।६।।
जीव हिंसा कोटि नव, रति भीत ‘री ।
रमण आतम ब्रह्म कछुआ भीतरी ।।
सातवीं ब्रम-चर्य प्रतिमा चेत ‘रे ।
भी…तरी भीतरी चेतन चेत ‘रे ।।७।।
तजे षट् आरंभ कृषि आदिक सभी ।
फिर न कीना याद कोटिक नव कभी ।।
आठवीं नारम्भ प्रतिमा चेत ‘रे ।
शुभारंभ विमुक्ति चेतन चेत ‘रे ।।८।।
सभी छोड़ा, एक जोड़ा बस रखा ।
नंद क्या निर्भार होने का चखा ।।
नवीं परिग्रह त्याग प्रतिमा चेत ‘रे ।
काक, काका-और चेतन चेत ‘रे ।।९।।
पूछने नहिं पूछने पर अनुमती ।
दे न आता दशम प्रतिमा-धर व्रती ।।
त्याग फिर उद्दिष्ट प्रतिमा चेत ‘रे ।
साध संगत साध चेतन चेत ‘रे ।।१०।।
भेद क्षुल्लक एक, ऐलक दूसरा ।
साध सोलह स्वर्ग आ फिर द्यु-धरा ।।
साध पथ निर्ग्रन्थ सु-मरण चेत ‘रे ।
ले न फिर अवतरण चेतन चेत ‘रे ।।११।।
छठी ढ़ाल
सिर्फ रहना नगन मोक्ष न चेत ‘रे ।
नगनता ही मोक्ष चेतन चेत ‘रे ।।
त्रस तथा थावर तजी हिंसा सभी ।
मात रूठे, झूठ मत बोलो कभी ।।
चोर दाढ़ी रहे तिनका चेत ‘रे ।
बस ल…सी दृग शी…ल चेतन चेत ‘रे ।।१।।
गाँठ सिर काधे न रख, राखो धरा ।
परस इन्द्रिय विषय विष सॅंभलो जरा ।।
सार्थ इन्द्रिय विषय रस…ना चेत ‘रे ।
विषय घिर…णा कहे चेतन चेत ‘रे ।।२।।
आ-दरश हित, जय दरश विषयन भजो ।
हश्र हिरणा लख विषय करणा तजो ।।
भू भरी जीवन निरख चल चेत ‘रे ।
संभल बो…लो सफल चेतन चेत ‘रे ।।३।।
साथ नवधा भक्ति भोजन एषणा ।
उठाना, रखना न परिमार्जन बिना ।।
प्रतिष्ठापन समिति वस-माँ चेत ‘रे ।
प्रशमता सा-मयिक चेतन चेत ‘रे ।।४।।
तीर्थ-कर चौबीस संस्तुति दुर्लभा ।
साध वन्दन पञ्च-गुरु गूँजे नभा ।।
हहा ! प्रति-कम-ना प्रति-क्रमण चेत ‘रे ।
नाद प्रत्याख्यान चेतन चेत ‘रे ।।५।।
प्रीत तन अन्तर्मुहुरत तज जिया ! ।
न्हवन सार्थक ज्ञान गंगा जल किया ।।
पुष्प दन्त ‘अदन्त धावन’ चेत ‘रे ।
शैन भू सुख चैन चेतन चेत ‘रे ।।६।।
भले शेष विषेश गुण थिति भोजना ।
भुक्ति इक, इक शेष गुण सत् भो ! जनः ।।
केश लुंचन स्वावलंबन चेत ‘रे ।
नग…न शिव नग खड़ा चेतन चेत ‘रे ।।७।।
०५ छहढ़ाला
मंगलाचरण
दोहा छन्द
आत्म क्षीर, तन नीर है,
साधो हंस-विवेक ।
दूर न भव जल तीर है,
बस नासा दृग टेक ।।
पहली ढ़ाल
बारह भावना
भा वन यारा ! भावन वारा ।
निर्मली डली, पावन धारा ।।
बिजुरी जैसे, चंचल वैसे ।
यौवन ये तन रुपये पैसे ।।
बस नाम अमर, माला झर्झर ।
हम तुम अवतरे, मृत्यु-भू पर ।।१।।
तर ठहर रात, उड़ चलें प्रात ।
पंछी, वैसे संसार भ्रात ! ।।
अवतरे एक, कल मरे एक ।
कृत पुण्य पाप फल भरे एक ।।२।।
टूटा जोड़ा, छूटा जोड़ा ।
जल-दूध भित्र हंसा बोला ।।
नव मल द्वारे, घिन घर सारे ।
हट चाम, दिखें तन दिन तारे ।।३।।
मन-वच-काया, वश मद-माया ।
स्वय-मेव मकड़ जाला जाया ।।
‘सं’ समता वर, मम ममता-हर ।
रमता जोगी, भोगी पामर ।।४।।
प्रवचन माता, चरणन भाता ।
निर्जर कर्मन, सु-मरण नाता ।।
मरघट धरणी, जनमत जननी ।
वश कुमत न तट भव वैतरणी ।।५।
तज मनमानी, भज जिनवाणी ।
दुर्लभ परिणत समरस-सानी ।।
वृत सद्-धरमा, सद्धर्म क्षमा ।
सत् वस्तु स्वभाव, दया धरमा ।।६।।
दूसरी ढ़ाल
हित सुख धाया, मृग जिय-राया ।
बस दुख ही दुख तूने पाया ।।
श्वासा खाली, अठ-दश बारी ।
जीना मरना, हा ! दुसवारी ।।१।।
पापी वैसे, उचटे जैसे ।
भड़ भूंज चना, वर्णूं कैसे ।।
पल पृथ्वी जल, फिर अनिल अनल ।
प्रत्येक हरित, लट, चिंवटी, अल ।।२।।
पशु बिन मनुआ, अज्ञान छुआ ।
मैं शश हत, जीत कर्म कछुआ ।।
बन क्रूर जबर, खा भूर निबल ।
नरकन जन्मा, हिंसा प्रति-फल ।।३।।
सप्तम वसुधा, दुर्गंध मृदा ।
बन गेंद गिरा, संतप्त क्षुधा ।।
खाने माटी, तृष तड़फाती ।
लहु पीव नदी, असि तरु पाती ।।४।।
कब कर्ज चुका, मॉं कूख दिखा ।
नव-मास पैर नभ शीश झुका ।।
‘नव’ शिशु खे-ली, यौवन केली ।
अध-मृतक पीर रुज-गण झेली ।।५।।
भव असुर नाम, निर्झर अकाम ।
कर ईर्ष्या लख पर विभव शाम ।।
सुर देव बना सम-दर्श बिना ।
हा ! पञ्च परावर्तनन पुनः ।।६।।
तीसरी ढ़ाल
जल न्यार कमल, ‘रत-नार’ नगर ।
बिच कीच हेम, दृग्-धार सजल ।।
शंका नाहीं, तत्त्वन माहीं ।
निर्वांछ सरोवर अवगाहीं ।।
विसरी ग्लानी, शिव संधानी ।
परभावित वृति रेवति रानी ।।१।।
रख पेट बड़ा, पर हेत खड़ा ।
दृढ़ थाम अहिंसा केत बढ़ा ।।
गो-वत्स रही, रख प्रीति वही ।
साधर्मी प्रति पुरु रीति यही ।।२।।
मद ज्ञान नहीं, पद मान नहीं ।
कुल-पितृ जाति-माँ गुमान नहीं ।।
बल घमण्ड ना, कल पुण्य घना ।
धन, तप न रूप मद स-मुण्डना ।।३।।
न षट् कुटेवा, न कुगुरु सेवा ।
न लोकमूढ़, न मूढ़ देवा ।।
गर्तन बचते, चलना रस्ते ।
किससे कहना, सहना हँसते ।।४।।
तन, संसारा, विषयन भारा ।
सर सरका बहना विधि धारा ।।
वृति स्वच्छन्दा, आतम निन्दा ।
गर्हा ढ़िग गुरु पद अरविन्दा ।।५।।
शम समृद्धा, अरहत् सिद्धा ।
पुन, पाप, पुनर्-जन्मन श्रृद्धा ।।
अद्भुत करुणा, सद्-आचरणा ।
पुर सौख्य ‘निराकुल’ बन श्रमणा ।।६।।
चौथी ढ़ाल
जश संज्ञाना, बढ़ शश-भाना ।
तम मिथ्यातम निश अवसाना ।।
दीवा बाला, त्यों उजियारा ।
युगपत् दृग अवगम अवतारा ।।
विध दो लेखा, प्रत्यक्षेका ।
संज्ञान परोक्ष, भेद एका ।।१।।
मति श्रुत दोई, अख-मन होई ।
वधि, मन-पर्यय प्रद निधि खोई ।।
गुण पर्याया, युगपत् भाया ! ।
संज्ञान सकल झलकत, माया ।।२।।
जागी ज्योती, फिर कब खोती ।
जब-तलक प्रकट अक्षर मोती ।।
छू जग ग्रीवा, लौटा जीवा ।
शिव तब, जब प्रकट ज्ञान दीवा ।।३।।
आना जाना, जर रुज नाना ।
औषध संज्ञान राम बाणा ।।
विभ्रम, संशय, रज विमोह क्षय ।
बस दूर न अब वस-कर्म विजय ।।४।।
शुध-उच्चारण, श्रुत द्वादश धन ! ।
शब्दा-चारा, साधो बुधजन ! ।।
शुध अर्थ कथन, श्रुत द्वादश धन ! ।
अर्था-चारा, साधो बुधजन ! ।।५।।
शब्दार्थ अनन, श्रुत द्वादश धन ! ।
उभया-चारा, साधो बुधजन ! ।।
संध्या वारण, श्रुत द्वादश धन ! ।
काला-चारा, साधो बुधजन ! ।।६।।
सविनीत पठन, श्रुत द्वादश धन ! ।
विनया-चारा, साधो बुधजन ! ।।
नित अविस्मरण, श्रुत द्वादश धन ! ।
गुण उपधाना-चारा बुधजन ! ।।७।।
आदर गुरु-जन, श्रुत द्वादश धन ! ।
गुण बहुमाना-चारा बुधजन ! ।।
अवर्ण-वादन, श्रुत द्वादश धन ! ।
गुण अनिह्नवा-चारा बुधजन ! ।।८।।
पांचवीं ढ़ाल
आ शान बढ़ा, आसान बड़ा ।
तप-त्याग सिर्फ आशा न बढ़ा ।।
नहिं मधु सेवन, न मद्य सेवन ।
न उदम्बर फल, न मांस सेवन ।।
पहली सिढ़िया, जल छान पिया ।
जिन दर्शन निशि भोजन न किया ।।१।।
परिणति गो ‘री, हिंसा छोड़ी
न झूठ बोला, न थूल चोरी ।।
भगिनी माता, पर-तिय नाता ।
न फेर निन्या-नव विख्याता ।।२।।
पूर्वक योगा, वश-संयोगा ।
अनर्थ दण्डा, कृश युग भोगा ।।
भीतर कछु…आ, भीतर कछुआ ।
साधा न पूछ भीतर कछु…आ ।।३।।
दुपर्व पाता, पख जगराता ।
निर्ग्रन्थ खिला, पीछे खाता ।।
सिढ़िया दूजी, जय नभ गूॅंजी ।
तीजी सिढ़िया सिमरन पूॅंजी ।।४।।
पख विश्रामा, व्रत निष्कामा ।
सिढ़िया चौथी, प्रौषध नामा ।।
स…आग सागा, सचित्त त्यागा ।
दिन ब्रम, भोजन निशि परित्यागा ।।५।।
अख-जित सूरा, ब्रम-चर पूरा ।
सिढ़िया अष्टम, बस डग दूरा ।।
भज जगदम्बा, तज आरंभा ।
त्यागा परिग्रह, अनुमति-दम्भा ।।६।।
परमेष्ट भजा, उद्दिष्ट तजा ।
क्षुल्लक, ऐलक विधि इष्ट रजा ।।
सुमरण साधा, सुर पुर आता ।
बन साध ‘निराकुल’, सुख पाता ।।७।।
छठी ढ़ाल
संयम साधो, यम पग बाँधो ।
बढ़ सं…सु-मरण…यम आराधो ।।
पारस वंशा, मानस हंसा ।
उपरत थावर वा त्रस हिंसा ।।
सरसुति रूठी, बोली झूठी ।
धन ! यति संप्रीत झूठ छूटी ।।१।।
विरहित चोरी, परिणति गो ‘री ।
धन ! श्रमण न गौरी दृग जोड़ी ।।
परिग्रह त्यागा, भय बढ़ भागा ।
धन ! परस-विषय कब अनुरागा ।।२।।
न विषय रसना, न घ्राण दृश ना ।
वश विषय वर्ण, विष मानस ना ।।
भू लख चलना, भूलन बचना ।
धन ! आगम अनुकूलन वचना ।।३।।
श्रावक घर में, कर-पातर में ।
विध नव सब भक्ति मिलें जीमैं ।।
लें निरख बाद, लख रखें साध ! ।
परिमार्जन फिर क्षेपण मलाद ।।४।।
समता मण्डन, संस्तुति भगवन् ।
गुरु पञ्च परम सविनय वन्दन ।।
सक्षम ‘बाना’ प्रत्याख्याना ।
कायोत्सर्गा-वश्यक ठाना ।।५।।
न न्हवन-शोभन, अदन्त धोवन ।
भू शैन-रैन पिछ, थिति भोजन ।।
इक भुक्त सदा, कच लोंच मुदा ।
गुण अचेल अठ-बीसा निरता ।।६।।
०६ छहढ़ाला
मंगलाचरण
सोरठा छन्द
एक भेद विज्ञान,
सार-भूत तिहूँ-लोक सुन ! ।
ज्ञान, चरित, सरधान,
साध नृभव भव कोटि पुन ।।
पहली ढ़ाल
बारह भावना
खिला फूल मुरझा चला,
लगा लगा ही डाल ।
रखता गला दबोच के,
भले घोटता काल ।।१।।
शिशु निगले मॉं सर्पिणी,
कौन बचावन-हार ।
शरण एक तिहुँ-लोक में,
महा-मंत्र नवकार ।।२।।
बन मसान कण-कण चुका,
रज-रज जन्मस्-थान ।
पीछे सुख कस्तूर के,
आखिर प्राण प्रयाण ।।३।।
कर्म आन पड़ते गले,
पुण्य-पाप के जोर ।
बोने वाला काटता,
विधि न किसी विधि तोड़ ।।४।।
एक-मेक दिखते भले,
क्षीर भिन्न, भिन नीर ।
हंस नजर बस डाल दे,
नीर भिन्न, भिन क्षीर ।।५।।
देह न बनती देखते,
हटती झींनी चाम ।
काना पौड़ा बुब चलो,
धर्म-भूम हित-शाम ।।६।।
‘आ’ यानी चहुं ओर से,
‘स्रव’ यानी झिर-स्राव ।
चंचल योग सॅंयोग से,
लागे कर्मन दाँव ।।७।।
सछिद्र नौका डॉंट दो,
जल उलीच, लो घाट ।
साधो प्रवचन मात्रिका,
समिति-गुप्ति मिल आठ ।।८।।
पाल पूर्व रित फल पका,
जाग ! साध तप-त्याग ।
निर्जर अविपाकी भली,
मंजिल आती भाग ।।९।।
अनादि, अकृतिक, अक्षरा ।
हाथ हरादि न लोक ।
स्वयं मोह वशि जिय भ्रमे,
बन निर्मोही मोख ।।१०।।
दुर्लभ श्री गुरु देशना,
स्वानुभूति दिन-रात ।
देश-सकल व्रत साधना,
जागृत मरण समाध ।।११।।
कहे शब्द धरमा स्वयं,
मैं दूँ धर…मॉं गोद ।
रह लो विधि, विधि ज्यों रखे,
धारा, बह तट पोत ।।१२।।
दूसरी ढ़ाल
चेतन ! तूने अब-तक केवल,
दुख ही दुख पाया ।
सुख कस्तूर नाभि, मृग नाँई,
आश सुरभि धाया ।।
अठदश-बार श्वास इक माहीं,
मुआ और जीवा ।
आप बीति क्या निगोद भाषन,
हो किमि इक जीह्वा ।।
उचट चणक भड़-भूजड़ पाई,
थावर-त्रस काया ।
चेतन ! तूने अब-तक केवल,
दुख ही दुख पाया ।।१।।
मन बिन मूरख, रख मन पशु बन,
अबलन अत ढ़ाये ।
जबर नजर कर, सिहर-सिहर कर,
दृग-कण ढुलकाये ।।
हन्त ! तीव्र संक्लेश अन्त पल,
नरक हाथ आया ।
चेतन ! तूने अब-तक केवल,
दुख ही दुख पाया ।।२।।
हुआ गेंद सा ऊपर-नीचे,
दुर्गन्धित माटी ।
ठण्ड़ी-गरमी, भूख-प्यास सह,
आयु कठिन काटी ।
पटा कर्ज कुछ बचा कूख माँ,
उल्टा लटकाया ।
चेतन ! तूने अब-तक केवल,
दुख ही दुख पाया ।।३।।
खेल बालपन, सहेल यौवन,
रेत पेल गुजरा ।
नाड़ हिला मनु कहे नाह…ना,
बुढ़ा माथ पकड़ा ।।
दुर्गति-देव अकाम निर्जरा,
अकथ कर्म माया ।
चेतन ! तूने अब-तक केवल,
दुख ही दुख पाया ।।४।।
देख विभव पर ईर्ष्या से भर,
किया कर्ज फिर से ।
अन्त माल मुरझाई चिंतित,
हाथ टिका सिर से ।।
थावर फिर, फिर फेर सुदृग् बिन,
दृग् आगे छाया ।
चेतन ! तूने अब-तक केवल,
दुख ही दुख पाया ।।५।।
पा किरपा गुरु, देव, शास्त्र भवि !,
सम-दर्शन साधो ।
पूछ न क…छुआ, भीतर कछु…आ,
स्वदेव आराधो ।।
पग-बॉंधो मत हिलना हिरना,
मॉं ने समझाया ।
सुख कस्तूर नाभि, मृग नाँई,
आश सुरभि धाया ।
चेतन ! तूने अब-तक केवल,
दुख ही दुख पाया ।।६।।
तीसरी ढ़ाल
छार-छार भव कोटि कर्म तत्काल ।
महिमा सम्यक् दर्शन अगम अपार ।।
तन पुद्-गल भिन जीव पिछाने ।
प्रकट दुखद रागादिक हाने ।।
राग न द्वेष बंध फल दोनों ।
लागत ज्ञान विराग सलोनों ।।
रोकत चाह, स्वशक्ति न खोई ।
रह न निराकुल आंख भिंजोई ।।
सार्थ जगत रह, मूढ़ न लोका ।
गुरु-निर्ग्रंथ, दे-जिन ढ़ोका ।।
षड् अनायतन स्वप्न न आंखें चार ।
छार-छार भव कोटि कर्म तत्काल ।।१।।
शंका रञ्च न अब जिनवाणी ।
वॉंछा भव-सुख बात पुरानी ।।
औ…गुण और, दृष्टि गुण राखी ।
ओझल सृष्टि आप निधि ताँकी ।।
अवगुण और ढ़के गुण अपने ।
हाथ लगा पूरत पर सपने ।।
प्रीत सधर्मी गो बछड़े सी ।
साधी बनी कीर्ति वृष जैसी ।।
आत्म निष्ठ सम-दर्श दोष वसु टाल ।
छार-छार भव कोटि कर्म तत्काल ।।२।।
ज्ञानी तदपि न करे गुमाना ।
कब घमण्ड यूॅं जाना-माना ।।
विलीन कुल-मद यदपि कुलीना ।
मातृ पक्ष-मद जाति विहीना ।।
छोड़ करम भूला दम देना ।
दानी तदपि धसे भू नैना ।।
पलटा आखर त…प प…त राखे ।
सुन्दर अन्दर-चमड़ी झाँके ।।
हंस विवेकी, बगुला भक्ति विसार ।
छार-छार भव कोटि कर्म तत्काल ।।३।।
धर्म, सधर्म, शर्म अनुरागी ।
तन विषयन संसार विरागी ।।
आत्म साक्ष निन्दन अपराधा ।
गुरु समक्ष फिर गर्हण साधा ।।
मन्द मन्द-तर कषाय भावा ।
सिद्ध, साध, अरिहन्त लगावा ।।
गुण आस्तिक पुन पाप भरोसा ।
प्राणी मात्र दया सन्तोषा ।।
जन्म न दुष्कुल, दुर्गति नपुंस, नार ।
महिमा सम्यक् दर्शन अगम अपार ।।४।।
चौथी ढ़ाल
निकट-भव्य बन चालो ।
सम्यक् ज्ञान जगा लो ।।
संशय, विभ्रम अटके ।
तत्त्व विमोही भटके ।।
साथ ज्ञान बस जाता ।
सार्थ न साथी नाता ।।
दर्शन कारण माना ।
कारज सम्यक् ज्ञाना ।।
प्रकाश त्यों ही पा लो ।
ज्यों ही दीप प्रजालो ।।
निकट-भव्य बन चालो ।
सम्यक् ज्ञान जगा लो ।।१।।
मति श्रुत परोक्ष दोई ।
प्रकट अक्ष मन होई ।।
वधि, मन पर्य प्रतछा ।
सपरिमाण विद् स्वच्छा ।।
गुण पर्याय अनन्ता ।
विद् युगपत् अरिहन्ता ।।
जर, मृतु, जन्म निवारो ।
औषध ज्ञान सॅंभालो ।।
निकट-भव्य बन चालो ।
सम्यक् ज्ञान जगा लो ।।२।।
जा ग्रैविक जिय आया ।
ज्ञान बिना दुख पाया ।।
निष्फल तप अज्ञानी ।
तट सगुप्त जिनवाणी ।।
नृभव, सुकुल, जिन-वैना ।
गिर मणि उदधि मिले ना ।।
विधि कोई अपना लो ।
गीत निजातम गा लो ।।
निकट-भव्य बन चालो ।
सम्यक् ज्ञान जगा लो ।।३।।
दूर न पद प्रति-बुद्धा ।
श्रुत उचारना शुद्धा ।।
अर्थ समझ श्रुत आई ।
दण्ड अनर्थ विदाई ।।
शब्दारथ श्रुत आया ।
पद प्रतिभा-रत पाया ।।
बचो अकाल बचा लो ।
शारद कण्ठ बुला लो ।।
निकट-भव्य बन चालो ।
सम्यक् ज्ञान जगा लो ।।४।।
आज विनय श्रुत साधी ।
भेंटे काल समाधी ।।
बाधी सीख गठरिया ।
संबोधन शिव-पुरिया ।।
गुरु पोथी बहुमाना ।
जश चहुॅं-दिश वरदाना ।।
नाम न सुगुरु छुपा लो ।
धन्य पुण्य गुदवा लो ।।
निकट-भव्य बन चालो ।
सम्यक् ज्ञान जगा लो ।।५।।
पांचवीं ढ़ाल
बीज रख फल भोग चालो ।
हृदय करुणा धरम धारो ।।
जिन सिवाय नमन न देवन ।
भला सप्त व्यसन न सेवन ।
प्रथम दर्शन नाम प्रतिमा,
मूल-गुण आठों सॅंभालो ।
बीज रख फल भोग चालो ।।१।।
राख थावर, त्रस हनन ना ।
कटुक, निन्द्य कहे वचन ना ।।
दूर चोरी, तिय-पराई ।
गाँठ बनती सिर हटाई ।।
चादरा फैला समेटा ।
क्षण न अनरथ-दण्ड भेंटा ।।
भोग बस उपभोग बोला ।
हाथ-पैरों को सिकोड़ा ।।
निरखना पल बैठ श्वासा ।
पर्व एकासन उपासा ।।
दुतिय व्रत अद्-दुतिय प्रतिमा,
खड़े मुनि आंगन बुला लो ।
बीज रख फल भोग चालो ।।२।।
नित्य नियमित साँझ तीना ।
साध सुमरण आत्म-लीना ।
तीसरी सा-मयिक प्रतिमा,
लाभ भव मानस उठा लो ।
बीज रख फल भोग चालो ।।३।।
दिवस दो अनशन अराधा ।
पर्व बीच उपास साधा ।
तुरिय प्रोषध नाम प्रतिमा,
दवा-खाना क्षुध् मिटा लो ।
बीज रख फल भोग चालो ।।४।।
शब्द ही कह रहा सागा ।
काच खाया, या स-आगा ।
पाँचवी व्रत-सचित प्रतिमा,
विश्व अपनों में बिठा लो ।
बीज रख फल भोग चालो ।।५।।
कृतादिक, मन, वचन, काया ।
रात्रि भोजन त्याग भाया ।
छठी व्रत निशि-भुक्ति प्रतिमा,
पुण्य अनशन-अर्ध पा लो ।
बीज रख फल भोग चालो ।।६।।
नार बिटिया, बहिन, माई ।
चले दृग धरती टिकाई ।
सातवीं व्रत ब्रह्म प्रतिमा,
बुझे दव ईधन न डालो ।
बीज रख फल भोग चालो ।।७।।
कब तलक आरंभ सुनना ।
पूर्व यम इति-सिरी चुनना ।
ठवीं त्यागा-रंभ प्रतिमा,
होड़ से हट, दृग भिंजा लो ।
बीज रख फल भोग चालो ।।८।।
सार्थ गिरि कीमती भेला ।
छोड़ दे, दो छोड़ मेला ।
नवीं परिग्रह त्याग प्रतिमा,
भावना वैराग्य भाव लो ।
बीज रख फल भोग चालो ।।९।।
पाप कृत, कारित हटाई ।
पाप अनुमति भी विदाई ।
दशम अनुमति त्याग प्रतिमा,
धार विधि नौ तट लगा लो ।
बीज रख फल भोग चालो ।।१०।।
पुण्य पूरब हरिक झोली ।
देखते घर-बार छोड़ी ।
यही व्रत उद्-दिष्ट प्रतिमा,
पुर-निराकुल पग बढ़ा लो ।।
हृदय करुणा धरम धारो ।
बीज रख फल भोग चालो ।।११।।
छठी ढ़ाल
जौवन जो वन गये, गये-बन,
वो बस बढ़भागी ! ।
सन्त दिगम्बर धन-धन ! जिनकी,
परिणत नित जागी ।।
त्रस थावर हिंसा ना दोई ।
बोनलें वचन सत्य जो होई ।।
छोड़ा बिना-दिये कुछ लेना ।
नार-मात्र माँ, बिटिया, वैना ।।
सिर्फ न परिग्रह पोट उतारी,
मूर्च्छा परित्यागी ।
सन्त दिगम्बर धन-धन ! जिनकी,
परिणत नित जागी ।।१।।
देख चालते चार हाथ भू ।
करें न कहके कभी बात तू ।।
घर श्रावक आहार शुद्धि का ।
रखें, उठाते लगा पीछिका ।।
थल निर्जन्तु मलादिक क्षेपण,
लगन आत्म लागी ।
सन्त दिगम्बर धन-धन ! जिनकी,
परिणत नित जागी ।।२।।
विषय परस न पसारे आगे ।
रस-ना जान सकारे जागे ।।
घ्राण न घृणा बनाई दूरी ।
दृग् वशि मृग मरीचिका पूरी ।।
डाल कान अंगुली राखी सुन,
वाणि बाण आगी ।
सन्त दिगम्बर धन-धन ! जिनकी,
परिणत नित जागी ।।३।।
प्रतिमा योग लगा बैठे हैं ।
रति संस्तुति भीतर पैठे हैं ।।
वन्दन पंच परम गुरु संध्या ।
भूल सुधार चले पल बंध्या ।।
प्रत्याख्याना, कायोत्सर्गा,
आवश अनुरागी ।
सन्त दिगम्बर धन-धन ! जिनकी,
परिणत नित जागी ।।४।।
व्रत अस्नान, दाँत माँचें ना ।
भू व्यतीत इक करबट रैना ।।
ठाड़े पाणि पात्र आहारा ।
शोध भुक्ति एक सूर्य उजाला ।।
लट लुंचन, पट मुंचन, त्यागी-
चाह श्याह कागी ।
सन्त दिगम्बर धन-धन ! जिनकी,
परिणत नित जागी ।।५।।
दिवा-रेन द्वादश तप तपते ।
परिषह सहें दुबीस न कॅंपते ।।
धर्म क्षमाद भेद विज्ञानी ।
कर्म क्षणात् छेद सद्ध्यानी ।।
समय मात्र जा शिव लागी,सुख-
निराकुलम् भागी ।
जौवन जो वन गये, गये-बन,
वो बस बढ़भागी ! ।
सन्त दिगम्बर धन-धन ! जिनकी,
परिणत नित जागी ।।६।।
Sharing is caring!
© Copyright 2021 . Design & Deployment by : Coder Point
© Copyright 2021 . Design & Deployment by : Coder Point